Wat onze zelftest leerde over een hardnekkige coach-reflex
52% van de leefstijlprofessionals reageert op een geslaagde stap met een compliment. Hoe komt dat, en wat werkt beter?
In april 2024 schreven we een artikel met de waarschuwing: ‘Pas op met complimenten geven.’ Het was een uitvoerig stuk over hoe een goedbedoeld compliment betuttelend, controlerend of zelfs averechts kan werken in een leefstijlgesprek. Twee jaar later hebben we de data uit de zelftest om te kijken hoe het zit met complimenten geven in de praktijk. Dat laat ons zien dat we massaal naar complimenten grijpen. Ook als dat niet zo effectief is.
Wat de zelftest ons liet zien
Tussen 10 april en 9 mei 2026 vulden 113 startende en meer ervaren leefstijlprofessionals onze online zelftest in: ‘Heb jij een coach in je?’ Huisartsen, diëtisten, fysiotherapeuten, vitaliteitscoaches en startende leefstijlcoaches. Mensen die elke dag met patiënten of cliënten praten over gezonder eten, meer bewegen, beter slapen, anders omgaan met stress of dat meer willen gaan doen.
De gemiddelde score was 49,3 op 64 punten. Dat is hoog. De meeste invullers hebben een goed gevoel voor wat coachen is. Ze weten dat je de coachee aan het werk wilt zetten, dat verandering van binnenuit moet komen, dat een open vraag vaak meer doet dan een advies.
Behalve op één moment.
‘Als iemand een kleine stap zet, en het is gelukt, dan…’
Op deze vraag kozen 59 van de 113 invullers (52%) het antwoord: ‘Geef ik complimenten.’ Dat is volgens de scoring van de test het minst coachende van de vier mogelijke antwoorden. Slechts 38 mensen (34%) kozen het meest coachende antwoord: ‘Waar ben je zelf het meest tevreden over?’
Wat het écht opvallend maakte, was dit: ook binnen de groep die op alle andere vragen hoog scoorde, bleef het gemiddelde op deze ene vraag steken op 3,52 (op 4). Op andere vragen scoort deze groep doorgaans boven de 3,7. Het compliment is dus niet een vergissing van beginnende coaches. Het is een diepe reflex, óók bij mensen die het verder uitstekend doen.
Waarom is complimenten geven zo hardnekkig?
In het artikel van 2024 schreven we al over de mechanismen achter het compliment. Het kan betuttelend overkomen, het kan controlerend werken en het kan de autonomie van de cliënt ondermijnen. Allemaal waar. Maar dat verklaart nog niet waarom we het, twee jaar verder, nog steeds zo vaak doen.
3 redenen om complimenten te geven
Er zijn drie redenen, en ze houden elkaar in stand.
1. Het is hoe we zelf zijn opgevoed
Veel van ons groeiden op met complimenten als de standaardvorm van positieve aandacht. ‘Wat goed van je’ is bijna een synoniem voor ‘ik zie je en ik ben blij voor je’. We hebben dat zelf nodig gehad en het geleerd door te doen. Niet gek dat de reflex diep zit.
2. Het zit verstrengeld met onze helpende rol
Bijna iedereen die leefstijlcoach wordt, is iemand die graag helpt. Een vriendelijke, betrokken professional. En een compliment is een directe, warme manier om die betrokkenheid uit te drukken. Het voelt alsof je iets weggeeft. Een vraag voelt anders. Een vraag laat de coachee even hangen, vraagt iets terug, geeft niets. Dat is een ander soort handeling. En eentje die haaks staat op het reflexmatige verlangen om iemand op te tillen.
3. Het is sociaal de norm
Niemand die je in dagelijks leven aankijkt als je een compliment geeft. Sterker nog: niet-complimenteren kan ongepast voelen. Probeer maar eens als kennis te zeggen: ‘Goh, je hebt een nieuw kapsel,’ zonder de zin af te maken met iets positiefs. In een coachgesprek is die sociale norm het probleem. Want wat in alledaagse interactie helpt, helpt in een coachgesprek vaak niét.
Wat er in het brein van de coachee gebeurt bij een compliment
Een compliment activeert het beloningssysteem. Daar gebeurt dopamine: een korte piek van plezier en bekrachtiging. Dat klinkt alleen maar goed, en het ís ook fijn. Maar de plek waar dat plezier vandaan komt, doet er enorm toe. Als de coachee bekrachtiging ervaart omdat jij , de coach, de professional, tevreden bent, dan koppelt het brein het succes aan iets ‘externs’: aan jouw goedkeuring. De volgende keer dat ze ‘goed bezig’ wil zijn, wordt jouw stem in haar hoofd haar referentie. Zolang jij in beeld bent, werkt dat. Maar zodra de coaching stopt, en uiteindelijk stopt elke coaching, valt de referentie weg. En daarmee de motivatie.
Als de coachee bekrachtiging ervaart omdat ze zelf ontdekt wat werkte, gebeurt er iets anders. Het brein koppelt het succes aan eigen handelen, eigen waarneming, eigen inzicht. Dat is wat in coaching-literatuur ‘interne motivatie’ heet. Het gedrag dat gedreven wordt door wie je bent en wat je belangrijk vindt, niet door wie er staat te kijken.
De Self-Determination Theory van Deci en Ryan onderscheidt drie psychologische basisbehoeften die nodig zijn voor blijvende verandering: autonomie (het gevoel dat je het zelf kiest), competentie (het gevoel dat je het kunt) en verbondenheid (het gevoel dat je gezien wordt). Een goed-bedoeld compliment voldoet aan dat derde criterium, verbondenheid, maar ondergraaft het eerste: de autonomie. En zonder autonomie houdt verandering geen stand op de lange termijn.
Carol Dweck voegt daar nog iets aan toe. In haar onderzoek naar mindset maakt ze het verschil tussen Process Praise (‘Wat een slimme manier om dat aan te pakken’) en Person Praise (‘Wat ben je toch slim’). Person Praise creëert afhankelijkheid van het oordeel van anderen. Process Praise stimuleert dat de coachee zélf onderzoekt wat werkte. Het verschil tussen ‘wat goed van je’ en ‘hoe heb je dit voor elkaar gekregen’ is in feite een variant op dat onderscheid.
Welke vragen werken dan wél?
In het artikel van 2024 gaven we al een aantal suggesties. Hieronder een wat uitgebreidere lijst, met voor elk een kort woordje over wat de vraag doet:
‘Waar ben je zelf het meest tevreden over?’ laat de coachee benoemen welk onderdeel van de stap waardevol was. Dat is bijna nooit hetzelfde als wat jij in je hoofd had.
‘Hoe heb je dit voor elkaar gekregen?’ zet de coachee aan het reflecteren op haar eigen aanpak. Vaak komen daar inzichten naar boven die later opnieuw kunnen worden ingezet.
‘Wat zegt dit over jou?’ verbindt de gedragsverandering aan de identiteit. Niet ‘ik heb iets goeds gedaan’, maar ‘ik ben iemand die dit kan’.
‘Wat heb je hiervan geleerd?’ maakt expliciet wat er geleerd is, in plaats van het zachtjes weg te laten zakken.
‘Hoe kun je dit gebruiken in een andere situatie?’ bouwt overdraagbaarheid: de stap is niet eenmalig, maar een sjabloon voor de volgende keer.
‘Wat heeft dit je gegeven dat je niet had verwacht?’ opent ruimte voor onverwachte effecten en intrinsieke beloningen die de coachee zelf opmerkt.
Geen van deze vragen is moeilijk te leren. Het lastige zit hem in het moment waarop ze gesteld worden. Op het moment dat het compliment uit je mond wíl rollen en dáár ligt voor de meesten de uitdaging.
Hoe klinkt dat in de praktijk?
Twee fragmenten uit hetzelfde gesprek. Een coachee, laten we haar Anke noemen, vertelt dat ze drie avonden op rij geen chips heeft gegeten. Een doel dat ze samen met de coach had geformuleerd.
De compliment-route
| Anke | Het is me drie avonden op rij gelukt om niet naar de chips te grijpen. Best gek eigenlijk. |
| Coach | Wat goed van je! Zie je wel dat het kan? |
| Anke | Ja, het ging best vanzelf eigenlijk. |
| Coach | Echt knap. Je moet trots op jezelf zijn. |
| Anke | Hmm, dank je. |
Het gesprek lijkt soepel. Het sluit positief af. Maar wat heeft Anke nu eigenlijk geleerd? Vooral dat haar coach tevreden is. En wát precies werkte, dat blijft onbenoemd, en is dus niet beschikbaar voor de volgende keer.
De vraag-route
| Anke | Het is me drie avonden op rij gelukt om niet naar de chips te grijpen. Best gek eigenlijk. |
| Coach | Wat een mooi resultaat. Wat maakte dat het deze keer wél lukte? |
| Anke | Eh… ik denk dat het hielp dat ik na de kinderen naar bed brengen meteen ben gaan wandelen. Daardoor was ik even uit de routine van moe op de bank ploffen. |
| Coach | Ah, interessant. Iets met een handeling tussen het naar bed brengen en het tv-moment in. |
| Anke | Ja precies. Anders ga ik bijna automatisch voor de Tv zitten met een zak chips. |
| Coach | En waar ben je zelf het meest tevreden over? |
| Anke | Eigenlijk dat ik het zónder veel discipline heb gedaan. Het kostte geen moeite. |
| Coach | Wat zegt dat over jou? |
| Anke | Dat ik niet zozeer mezelf moet dwingen, maar de situatie moet veranderen. |
Twee gesprekken, hetzelfde startpunt, een totaal andere uitkomst. In het tweede gesprek loopt Anke met een mini-inzicht naar buiten: ‘ik moet de situatie veranderen, niet mezelf’ En dat is een sjabloon voor volgende stappen. In het eerste loopt ze naar buiten met de wetenschap dat haar coach tevreden was. Het tweede gesprek gaat haar helpen om het gedrag langdurig te veranderen.
Wanneer is een compliment wél passend?
Het ‘nooit complimenten’-model klopt niet. Er zijn momenten waarop een compliment precies de juiste reactie is. Drie criteria helpen om te beslissen.
1. Het is oprecht en specifiek over het proces
‘Wat goed bedacht om eerst even te gaan wandelen’ is iets anders dan ‘wat goed van je’. Het tweede is een algemeen oordeel; het eerste benoemt iets specifieks dat de coachee zelf heeft gedaan. Daarmee blijft de regie bij de coachee én ondersteunt het haar bewustwording van wat werkte.
2. Het komt op een natuurlijk moment, niet om iets ‘op te peppen’
Complimenten geven als de coachee baalt, om de stemming te keren, is bijna altijd een teken dat je iets aan het wegmaken bent in plaats van te onderzoeken. Op zo’n moment werkt een open vraag of een reflectie beter.
3. Het ondermijnt de autonomie niet
‘Wat goed dat je je aan onze afspraak hebt gehouden’ heeft een controlerend randje: jij meet, jij oordeelt. ‘Wat goed dat je voor jezélf de keuze gemaakt hebt om je aan de afspraak te houden’ doet iets anders. Dat respecteert dat de afspraak niet aan jou was, maar tussen de coachee en haarzelf. Of, nog simpeler: als je het compliment geeft, vraag jezelf dan af voor wie het is. Voor de coachee? Of voor jou?
Hoe leer je deze reflex af?
Het korte antwoord: je leert hem niet áf, je leert er omheen werken. De reflex blijft komen. Maar je kunt leren om er één seconde tussen te leggen en in die seconde te kiezen.
Drie stappen die in onze opleidingen telkens terugkomen:
Stap 1: Bewustwording
Merk eerst op hoe vaak je het doet. Tijdens een gesprek, of beter nog, bij het terugluisteren van een opname, zet een streepje voor elke keer dat je iets in de trant van ‘goed gedaan’ zegt. Bij de meesten is dat aantal hoger dan ze denken. Pas als je het ziet, kun je het wijzigen.
Stap 2: Vertraging
Op het moment dat het compliment dreigt te komen, leer je een mini-vertraging inbouwen. Niet dramatisch, soms gewoon een ‘mhm’ of een ‘oh’, net genoeg om uit de automatische reactie te stappen. In die paar tellen kun je iets anders kiezen.
Stap 3: Vervanging
Pak één van de zes vragen hierboven en oefen tot je hem op de tong hebt. Het hoeft niet altijd dezelfde te zijn, maar in het begin helpt het om er één tot je vaste vervanger te maken. ‘Waar ben je zelf het meest tevreden over?’ is een goede om mee te beginnen want kort, neutraal, werkt in vrijwel elk leefstijlgesprek.
Verwacht niet dat het in een week verandert. Het kost meestal een paar maanden voor de vervanger zich aandient zonder dat je erover hoeft na te denken. Dat is normaal en het is een vaardigheid, geen knop die je omzet.
Waarom dit verschil ertoe doet
In ons onderwijs zeggen we vaak: het doel van een leefstijlgesprek is langdurige gedragsverandering. Niet een geslaagde sessie. Niet een tevreden coachee aan het einde van een afspraak. Niet een goed cijfer in een tevredenheidsonderzoek. Maar gedrag dat blijft, ook als jij er niet meer bent.
De data uit de zelftest laat zien dat dit precies het punt is waarop veel goedwillende leefstijlprofessionals nog haperen. Niet uit gebrek aan kennis. Niet uit gebrek aan motivatie. Maar uit een combinatie van diepe gewoonte, helpende neiging en sociale norm. Drie sterke krachten die samen één hardnekkige reflex maken.
Daarom blijft dit een van de onderwerpen waar we in onze opleidingen, nascholingen en intervisie steeds opnieuw bij terugkomen. Niet omdat onze studenten het niet snappen want de meesten snappen het. Maar omdat het tussen snappen en doen een lange weg is.
Wil je weten waar jij staat?
De zelftest waar dit artikel uit voortkwam, kun je zelf in zo’n vijf minuten doen. Geen examen, geen oordeel. Je krijgt een profiel dat laat zien welke coachende kwaliteiten je al gebruikt en op welke punten je nog kunt groeien.
? Doe de zelftest ‘Heb jij een coach in je?’
Wil je dieper de spreekkamer in? Een goede start is onze gratis online introductieles, waarin we precies dit soort momenten uit het leefstijlgesprek samen onderzoeken.
? Meld je aan voor de introductieles
Lees ook
Het oorspronkelijke artikel uit 2024: ‘Pas op met complimenten geven!’
Auteur: Yneke Kootstra · Academie Coaching en Leefstijl · mei 2026