HST geeft verlichting maar is geen totaaloplossing

In de spreekkamer en op de socials leeft soms een bijna magische verwachting van hormoonsuppletietherapie (HST): “Als ik start met hormonen, word ik weer de oude.” En bij veel vrouwen is het effect op opvliegers en nachtzweten indrukwekkend. Maar daar zit ook de valkuil. HST kan overgangsklachten sterk verminderen, maar het vervangt geen leefstijl-aanpak als het gaat om gewichtstoename, energiedips, cardiometabool risico, spierverlies, stressbelasting en slaapkwaliteit.

Wie HST neerzet als de oplossing doet vrouwen tekort. En wie leefstijl neerzet als ‘dan hoef je geen HST’ óók. Want HST is vaak de meest effectieve behandeling voor vasomotorische klachten, terwijl leefstijl een onmisbare tweede pijler is voor zowel klachtenmanagement als langetermijngezondheid. 

Wat HST goed kan 

De overgang is geen ziekte, maar wel een periode waarin het lichaam opnieuw afstemt op veranderende en dalende oestrogeen- en progesteronspiegels. Bij een deel van de vrouwen geven die schommelingen forse klachten: opvliegers, nachtzweten, verstoorde slaap, stemmingslabiliteit, concentratieproblemen en urogenitale klachten.

Vooral bij matige tot ernstige vasomotorische klachten geldt dat HST is doorgaans de meest effectieve behandeling. Grote reviews en richtlijnachtige overzichten beschrijven consistent dat HST de klachtenlast van opvliegers en nachtzweten duidelijk verlaagt, en daarnaast botverlies helpt voorkomen. 

Maar welk probleem los je op?

HST pakt vooral een deel van de symptoomkant aan (met name vasomotorisch en urogenitaal, en bot). Dat is enorm waardevol. Alleen: veel klachten die vrouwen in de overgang ervaren zijn óók verweven met leefstijl en context:

• chronische stress en hersteltekort

• slaapfragmentatie (soms inclusief snurken/slaapapneu)

• dalende spiermassa en minder krachttraining

• veranderende eetlustregulatie en energiebalans

• alcoholgebruik, soms om goed in te slapen (met precies het tegenovergestelde effect)

• minder bewegen door vermoeidheid of pijn

• werk- en mantelzorgdruk (hoge allostatische belasting)

Als die factoren blijven bestaan, kan HST de scherpe rand eraf halen, maar niet het hele systeem herstellen.

Wat leefstijl kan 

Leefstijlinterventies hebben zelden het aan/uit-effect van HST op vasomotore klachten. Maar onderschat ze niet. Leefstijl is de basislaag, ‘het gespreide bedje’, waarop klachten, energieniveau en metabole gezondheid rusten.

Het beeld in onderzoek van leefstijlinterventies is genuanceerd. Sommige interventies kunnen klachten verbeteren. Maar het bewijs is heterogeen en meestal minder sterk dan voor HST bij vasomotore klachten. 

1) Gewicht en voeding

Veel vrouwen merken dat de oude trucs om af te vallen niet meer werken. Dat komt niet alleen door wilskracht, maar door fysiologie. Hormonale veranderingen hangen samen met veranderende vetverdeling (meer abdominale/viscerale vetopslag), insulinegevoeligheid en energieverbruik. Programma’s gericht op gewichtsverlies of -behoud kunnen metabole verslechtering beperken en mogelijk ook klachten verlichten. 

Het doel is niet de perfecte BMI, maar metabole veerkracht. Metabole veerkracht zie je vooral terug in een gezonde tailleomvang, bloeddruk, lipidenprofiel, nuchtere glucose/HbA1c maar ook in fitheid en spierkracht.

2) Beweging: de grootste hefboom voor bot, brein, buikvet en slaap

Beweging (zeker krachttraining) is in de overgang is een belangrijke interventie. Het ondersteunt spiermassa en daarmee het rustmetabolisme, botgezondheid, stemming en slaap. Beweging is daarnaast belangrijk om cardiometabole risico’s te verlagen en helpt om een gezond gewicht te behouden.

3) Mindfulness en CGT

Sommige interventies verminderen niet per se de frequentie van opvliegers, maar wél hoe belastend ze zijn. Onderzoek laat zien dat mindfulness maar ook cognitieve gedragstherapie (CGT) kunnen, weliswaar met een middelmatige effectgrootte, menopauzale symptomen verlagen.

4) Complementair: soms helpend, vaak wisselend bewijs

Yoga, acupunctuur, aromatherapie en fyto-oestrogenen kunnen bij sommige vrouwen klachten verbeteren, maar het bewijs is wisselend en doorgaans minder robuust dan voor HST. Kortom, baat kan, garantie niet. 

Waarom HST zonder leefstijl vaak tegenvalt

De teleurstelling ontstaat meestal niet omdat HST niet werkt, maar omdat de verwachting te hoog is. Drie veelvoorkomende scenario’s:

1. Opvliegers verbeteren, maar vermoeidheid blijft

   Vermoeidheid kan blijven door slaapfragmentatie, stress, het effect van cafeïne en alcohol, te weinig krachttraining, slecht eetpatroon of onderliggende aandoeningen (schildklier, depressie, slaapapneu).

2. Slaap wordt iets beter, maar gewicht blijft toenemen

   HST is geen afslankmiddel. Sommige vrouwen ervaren indirect voordeel via betere slaap en minder effect van stress. Maar zonder een goede voedings- en beweegstrategie kan gewicht blijven toenemen. De overgang bepaalt de locatie van de vetopslag. De energiebalans bepaalt de hoeveelheid.

3. Stemming stabiliseert maar dat maakt je nog niet de oude

   Identiteit, werkdruk, relatie, rouw, mantelzorg en zingeving zijn geen hormonale parameters. Juist in de overgang kan een leefstijlcoachende aanpak (waarden, grenzen, herstel, ritme) het verschil maken.

De combinatie-aanpak

Grote reviews en overzichten benadrukken een gecombineerde aanpak: HST voor duidelijke vasomotorische en urogenitale klachten, naast optimalisatie van voeding, beweging, niet roken en beperkt alcohol voor hart-, bot- en metabole gezondheid. 

Dat sluit aan bij wat vrouwen zélf vaak willen. In een grote enquête blijkt dat meer dan 80% van de vrouwen interesse had in een gestructureerd leefstijlprogramma als alternatief voor (of naast) HST. 

Praktisch raamwerk

Stap 1 — Klachten in kaart (wat staat voorop?)

• vasomotorisch (opvliegers/nachtzweten)

• slaap (inslapen vs doorslapen)

• stemming/angst/prikkelbaarheid

• urogenitaal/seksueel

• energie/brain fog

• gewicht/taille

Stap 2 — Risico’s en voorkeuren meenemen

• medische voorgeschiedenis, medicatie, contra-indicaties

• familieanamnese (o.a. borst- en vaatziekten)

• persoonlijke voorkeur: wel/geen hormonen, toedieningsvorm, doelen

Stap 3 — Leefstijl als basisplan (altijd)

• 2–3×/week krachttraining + dagelijks bewegen met nadruk op beweegidentiteit en volhouden.

• eiwitrijke en liefst zo min mogelijk bewerkte voeding, energiebalans en maaltijdstructuur

• slaapstrategie (zoals aandacht voor ritme, licht, alcohol, cafeïne, koelte)

• stressherstel (ademhalingsoefeningen, mindfulness, grenzen)

Stap 4 — HST waar passend: als symptoombehandeling met follow-up

• heldere verwachting: wat mag je wél en niet verwachten?

• monitoren van klachten én metabole markers

• bijsturen waar nodig

De boodschap die vrouwen vaak oplucht

Een goede hormooncoach is verwachtingsmanager die als gesprekspartner de verschillende opties naast elkaar kan zetten. Ook een leefstijl(huis)arts met de meest recente kennis en kan benadrukken dat HST een reële optie is met de boodschap: “We gaan je klachten verlichten én tegelijk je basis versterken.”

HST kan leiden tot minder opvliegers, meer slaap, meer ruimte om te trainen, gezonder te eten en weer de regie te voelen. Leefstijl maakt vervolgens het verschil in hoe je de komende tien tot twintig jaar doorkomt. Met meer spieren, minder buikvet, betere glucosecontrole, een robuuster brein en een lichaam dat je niet als vijand hoeft te ervaren. HST kan krachtig zijn maar het wordt pas een duurzame strategie als leefstijl meedoet.

Bronnen

Marlatt, K., Beyl, R., & Redman, L. (2018). A qualitative assessment of health behaviors and experiences during menopause: A cross-sectional, observational study.. Maturitas, 116, 36-42. https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2018.07.014

Lobo, R., & Gompel, A. (2022). Management of menopause: a view towards prevention.. The lancet. Diabetes & endocrinology. https://doi.org/10.1016/s2213-8587(21)00269-2

Stute, P., Eversheim, H., Ortius-Lechner, D., May, M., & Feig, C. (2022). Care reality of menopausal women in Germany: healthcare research using quantitative (SHI claims data) and qualitative (survey) data collection. Archives of Gynecology and Obstetrics, 306, 513 – 521. https://doi.org/10.1007/s00404-022-06457-9

Davis, S., & Baber, R. (2022). Treating menopause — MHT and beyond. Nature Reviews Endocrinology, 18, 490 – 502. https://doi.org/10.1038/s41574-022-00685-4

Hakama, M., Veerus, P., Hemminki, E., Hovi, S., & Fischer, K. (2020). Effect of hormonal treatment on menopausal symptoms: experience from the Estonian Postmenopausal Hormone Therapy Trial (EPHT) [ISRCTN35338757]. **. https://doi.org/10.22541/au.159913085.55806127

Van Driel, C., Stuursma, A., Schroevers, M., Mourits, M., & De Bockb, G. (2018). Mindfulness, cognitive behavioural and behaviour?based therapy for natural and treatment?induced menopausal symptoms: a systematic review and meta?analysis. Bjog, 126, 330 – 339. https://doi.org/10.1111/1471-0528.15153

Janci, P., Tharani, N., & , A. (2023). Role of Alternate Therapies to Improve the Quality of Life in Menopausal Women: A Systematic Review. Journal of Mid-Life Health, 14, 153 – 158. https://doi.org/10.4103/jmh.jmh_222_22

Genazzani, A., Monteleone, P., Giannini, A., & Simoncini, T. (2021). Hormone therapy in the postmenopausal years: considering benefits and risks in clinical practice.. Human reproduction update. https://doi.org/10.1093/humupd/dmab026

Madsen, T., Sobel, T., Negash, S., Allen, T., Stefanick, M., Manson, J., & Allison, M. (2023). A Review of Hormone and Non-Hormonal Therapy Options for the Treatment of Menopause. International Journal of Women’s Health, 15, 825 – 836. https://doi.org/10.2147/ijwh.s379808

Moyulema, G., & Nieto, M. (2024). Analysis of menopause and application of hormone therapy as therapeutic management. Enfermería Cuidándote. https://doi.org/10.51326/ec.7.9944072

Podcasts

#348 ? Women’s sexual health, menopause, and hormone replacement therapy (HRT) | Rachel Rubin, M.D.: https://peterattiamd.com/rachelrubin/

Menopause, Ketones, and Metabolism: A Strategy Explained with Dr. Ben Bikman

Huberman lab, Menopause and Female Hormone Replacement Therapy, 4 episodes