Een kort, zelfgestuurd hulpmiddel verdubbelde de start met een afvalprogramma. Het lijkt sterk op het korte stopadvies dat huisartsen bij roken gebruiken.
In het kort
In de EMBER-trial met 470 Amerikaanse veteranen met obesitas startte 38,7 procent binnen twee maanden met een afvalprogramma na drie korte vragen over willen, kiezen en plannen, tegenover 18,2 procent na een lijst met programma’s.
Een paar gerichte vragen en een concrete eerste stap brengen meer mensen in beweging dan informatie over het aanbod. Hetzelfde principe zit achter very brief advice bij stoppen met roken, en in een Engelse trial leverde een huisartsinterventie van 30 seconden bij obesitas meer deelname en meer gewichtsverlies op.
Voor artsen past dit in elk consult: vraag of iemand wil, bied hulp aan en regel de eerste afspraak meteen. Leefstijlcoaches kunnen dezelfde drie vragen gebruiken bij de intake.
Bij roken is het de aanbevolen aanpak in de huisartsenpraktijk. De huisarts vraagt of iemand rookt, zegt dat stoppen met hulp het best lukt en verwijst warm door naar begeleiding. Dat heet very brief advice en kost ongeveer een minuut. Toch is het ook bij roken nog geen vaste gewoonte: in een verkenning van het Trimbos-instituut uit 2021 gaf 10 procent van de huisartsen alle rokende patiënten een stopadvies. Bij overgewicht blijft het in de spreekkamer vaak bij een advies of een folder. Een nieuwe Amerikaanse trial wijst erop dat een paar korte vragen ook hier meer mensen in beweging krijgen.
Drie vragen in plaats van een lijst
Onderzoekers van de Amerikaanse veteranenzorg, onder leiding van Jessica Breland, testten het hulpmiddel EMBER en publiceerden de resultaten in het Journal of General Internal Medicine. EMBER is zelfgestuurd en bestaat digitaal of op papier. Het helpt iemand drie vragen te beantwoorden. Wil ik afvallen? Wil ik daarvoor een programma volgen? En zo ja, wat is mijn plan om te beginnen? De controlegroep kreeg een lijst met afvalprogramma’s en contactgegevens. Beide groepen werden na tien dagen kort nagebeld.
Aan de gerandomiseerde trial deden 470 veteranen mee uit Californië en Texas, met een BMI van 30 of hoger en zonder deelname aan een afvalprogramma in de twee jaar ervoor. Na twee maanden was 38,7 procent van de EMBER-groep met een programma gestart, tegenover 18,2 procent in de controlegroep. De kans om te starten was daarmee ruim twee keer zo groot (gecorrigeerd relatief risico 2,2, 95%-betrouwbaarheidsinterval 1,6 tot 3,0).
Dezelfde opbouw als very brief advice
De drie vragen van EMBER lijken sterk op het korte stopadvies bij roken. In de Nederlandse huisartsenpraktijk heet dat Very Brief Advice Plus en bestaat het uit drie stappen: vraag naar het roken, vertel dat professionele hulp en eventueel medicatie het meest effectief zijn, en verwijs warm door. Volgens het Trimbos-instituut kan dat in een minuut, en starten patiënten na een warme verwijzing 17 keer vaker met begeleiding dan na een koude verwijzing.
Bij obesitas is een vergelijkbare aanpak al eerder getest, door de huisarts zelf. In de Engelse BWeL-trial van Paul Aveyard en collega’s, in 2016 gepubliceerd in The Lancet, kregen 1.882 patiënten met obesitas aan het eind van een consult een interventie van 30 seconden. In de ene groep bood de huisarts een verwijzing naar een afvalgroep aan en zorgde dat de patiënt meteen een afspraak maakte. In de andere groep gaf de huisarts alleen het advies om af te vallen. In de eerste groep nam 77 procent de verwijzing aan en ging 40 procent ook echt, tegenover 9 procent in de adviesgroep. Na een jaar was de verwijsgroep gemiddeld 2,4 kilo afgevallen, de adviesgroep 1,0 kilo. Van alle patiënten vond 81 procent het gesprek gepast en behulpzaam, terwijl ze voor iets anders bij de huisarts kwamen.
Waarom een paar vragen werken
Drie principes uit de gedragsverandering komen in deze korte interventies samen. Het eerste is zelf overwegen. Wie zelf antwoord geeft op de vraag of hij wil veranderen, staat anders in een besluit dan wie een advies krijgt.
Het tweede is het actieplan. Een voornemen als ‘ik ga iets aan mijn gewicht doen’ blijft vaak hangen. Een SMART plan dat vastlegt wanneer, waar en hoe de eerste stap gezet wordt, verkleint de afstand tussen intentie en gedrag. In de gedragswetenschap is een voorbeeld van een dergelijk plan een implementatie-intentie: in situatie X ga ik gedrag Y toepassen.
Het derde is de warme overdracht. Bij een adreslijst moet de patiënt zelf bellen, uitleggen wat hij zoekt en een afspraak maken, en op elk van die momenten kan het stranden. Wie die eerste afspraak al in de spreekkamer regelt, haalt de grootste drempel weg. Welke van de drie principes in EMBER en BWeL het meeste gewicht had, is niet apart onderzocht.
In de spreekkamer
Voor artsen gaat het om een kleine aanpassing in een gesprek dat er vaak al is. Vraag of iemand iets aan zijn gewicht wil doen. Bied hulp aan, bijvoorbeeld verwijzen naar de POH of leefstijlcoach. Maak de eerste stap meteen concreet: wie belt wie, en wanneer. Een lijst met adressen laat juist die laatste stap bij de patiënt.
EMBER mat of mensen begonnen met een afvalprogramma, niet of ze afvielen of het programma volhielden, en deelname werd deels door deelnemers zelf gemeld. Het hulpmiddel werd door de deelnemers zelf ingevuld en niet door een arts besproken. De vergelijking met very brief advice is daarom een redenering op basis van de opbouw, niet iets wat in deze trial is getest. De deelnemers waren Amerikaanse veteranen in een eigen zorgsysteem. In BWeL was het verschil in gewichtsverlies na een jaar gemiddeld 1,4 kilo, een bescheiden effect per persoon dat vooral op bevolkingsniveau telt. Twee trials, met een zelfgestuurd hulpmiddel en met een huisarts, laten wel dezelfde richting zien: korte vragen met een concrete eerste stap brengen meer mensen naar begeleiding dan informatie alleen.