Twee nieuwe trials laten zien wat er gebeurt als je leefstijlbegeleiding lichter maakt om meer mensen te bereiken
In het kort
- Een zelfgestuurd leefstijlprogramma met video’s en herinneringen leverde 696 mensen met slaapapneu en obesitas na een jaar 1,1 kilo extra gewichtsverlies op. Een jaar begeleiding door community health workers bij prediabetes verlaagde het aantal nieuwe gevallen van diabetes niet en veranderde HbA1c, gewicht en bloeddruk niet.
- De onderzoekers van het POWER-programma concluderen dat de zelfgestuurde aanpak het gewicht niet verbeterde. De onderzoekers van de prediabetesstudie concluderen dat intensievere en meer gestandaardiseerde modellen nodig zijn.
- Voor wie leefstijlbegeleiding geeft of ernaar verwijst, onderstrepen beide studies dat intensiteit, persoonlijk contact en methodisch vakmanschap het werkzame deel van een programma zijn. Een app of folder vervangt de begeleider niet.
Leefstijlbegeleiding heeft een schaalprobleem. Er zijn veel meer mensen met overgewicht, prediabetes of slaapapneu dan er coaches, diëtisten en praktijkondersteuners zijn. De voor de hand liggende oplossing is het programma lichter maken: minder contactmomenten, meer video’s, een app, of begeleiding door mensen zonder specifieke opleiding. Zo bereik je meer mensen voor hetzelfde geld.
Twee pragmatische trials die eind oktober verschenen, laten zien wat die oplossing in de praktijk oplevert. Beide programma’s waren gebaseerd op bewezen principes, beide werden goed opgezet en beide leverden weinig op. Het denken over leefstijlzorg verschuift daarmee van de vraag welke inhoud een programma heeft naar de vraag wie het geeft en hoe intensief. Voor leefstijlcoaches en artsen die verwijzen is dat geen detail, want het raakt aan wat er overblijft als programma’s worden opgeschaald.
POWER: het Diabetes Prevention Program als zelfstudie
De eerste studie, POWER, werd uitgevoerd binnen de zorg voor Amerikaanse veteranen. Onderzoekers onder leiding van Lucas Donovan van het VA Puget Sound Health Care System en de University of Washington selecteerden 696 mensen met obstructieve slaapapneu en een BMI tussen 30 en 45. Ze waren gemiddeld 56 jaar en 19,7 procent was vrouw. De helft kreeg een zelfgestuurd programma gebaseerd op het Diabetes Prevention Program: sessies op video, leesmateriaal en regelmatige herinneringen van een coach. De andere helft kreeg gebruikelijke zorg.
Na twaalf maanden was de interventiegroep gemiddeld 2,1 kilo afgevallen en de controlegroep 0,9 kilo. Het verschil tussen de groepen was 1,1 kilo. Omdat de onderzoekers twee primaire uitkomsten hadden, legden ze de grens voor significantie vooraf bij p = 0,025. Het gewichtsverschil kwam uit op p = 0,037 en haalde die grens dus niet. Op de vragenlijst voor slaapgerelateerd functioneren scoorde de interventiegroep 0,6 punt beter, wat statistisch wel significant was. De conclusie van de auteurs is helder:
“Among participants with OSA and obesity, a self-directed lifestyle intervention did not improve weight loss and led to improvements in sleep-related quality of life that are of limited clinical importance.” (Donovan en collega’s, American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, oktober 2026)
Community health workers bij prediabetes
De tweede studie werd gedaan in eerstelijnspraktijken van het VA New York Harbor Healthcare System en het Bellevue Hospital in New York, door onderzoekers van NYU Grossman School of Medicine onder leiding van Mark Schwartz. Volwassenen tussen 18 en 75 jaar met prediabetes, gedefinieerd als een HbA1c tussen 5,7 en 6,4 procent (39 tot 46 mmol/mol), kregen een jaar lang begeleiding van een community health worker. Dat zijn lekenwerkers uit de gemeenschap die patiënten ondersteunen. Het programma bestond uit actieplannen voor gezondheid, motiverende gespreksvoering, voorlichting en verwijzing naar voorzieningen in de wijk. De zorgteams werden gerandomiseerd, de controlegroep kreeg gebruikelijke zorg.
In de zes maanden na het programma ontwikkelde 5,9 procent van de interventiegroep diabetes, tegen 4,3 procent in de controlegroep. Dat verschil was niet significant. HbA1c, gewicht, bloeddruk en lipiden veranderden niet anders dan bij gebruikelijke zorg. Wat wel veranderde: de interventiegroep had vaker contact met de huisartsenpraktijk (77,6 tegen 62,5 procent) en vaker met de spoedeisende hulp (35,0 tegen 29,1 procent). De auteurs concluderen dat het programma diabetes niet voorkwam, en schrijven:
“More intensive or standardized CHW models should be tested to determine whether increased engagement translates into long-term metabolic benefit.” (Schwartz en collega’s, PLOS ONE, oktober 2026)
Wat het origineel wel had
Beide studies leunen op het Diabetes Prevention Program, de Amerikaanse trial die in 2002 in de New England Journal of Medicine liet zien dat een intensieve leefstijlinterventie het risico op diabetes type 2 bij mensen met prediabetes met 58 procent verlaagde. Dat programma had zestien individuele sessies in de eerste 24 weken met een vaste casemanager, een helder doel van zeven procent gewichtsverlies, minstens 150 minuten beweging per week, en daarna maandelijkse contacten. Het waren getrainde professionals die de sessies gaven, met een vast curriculum en ruimte om dat op de persoon af te stemmen.
POWER nam de inhoud van dat programma over, maar liet de persoon weg. De studie in New York hield de persoon, maar zonder de methodische structuur en de intensiteit van het origineel. In beide gevallen bleef de werking grotendeels achter.
Een derde studie uit dezelfde week maakt het contrast scherper. In een Britse trial in NEJM Evidence stopte 6,4 procent van de rokers met alleen ondersteunende e-mails, 11,3 procent met een e-sigaret en 21,1 procent met een e-sigaret plus meerdere telefonische begeleidingsgesprekken. Het hulpmiddel hielp, maar de begeleiding verdubbelde het effect nog eens.
Waarom de begeleider werkt
Waarom zou dezelfde inhoud minder doen als hij via een video komt dan via een mens? Het antwoord ligt in wat gedragsverandering vraagt. Kennis over gezond eten en bewegen is zelden het probleem. Mensen met obesitas of prediabetes weten meestal wat gezond is. Wat ontbreekt, is het vermogen om die kennis in het dagelijks leven vol te houden, ook als het tegenzit.
De zelfdeterminatietheorie van Deci en Ryan beschrijft drie psychologische basisbehoeften die bepalen of motivatie van binnenuit komt: autonomie, competentie en verbondenheid. Een video kan informatie geven, maar biedt geen verbondenheid. Er is niemand die merkt dat je een week niet hebt gelogd, niemand die vraagt hoe het ging op het verjaardagsfeest, niemand die je helpt een terugval te zien als informatie in plaats van als bewijs dat het toch niet lukt.
Daarnaast is gedragsverandering maatwerk. Een getrainde coach herkent ambivalentie, stemt doelen af op wat iemand aankan, helpt bij het formuleren van concrete implementatie-intenties in de vorm van als dit gebeurt, dan doe ik dat, en past het plan aan als het leven anders loopt. Dat zijn vaardigheden die je niet in een video kunt stoppen en die ook niet vanzelf ontstaan bij een betrokken leek.
De studie in New York laat dat goed zien. De community health workers zorgden voor meer contact met de zorg, maar dat extra contact leidde niet tot ander gedrag of betere waarden. Betrokkenheid en methodische gedragsverandering zijn twee verschillende dingen.
Wat dit betekent voor de leefstijlzorg in Nederland
In Nederland wordt de gecombineerde leefstijlinterventie sinds 2019 vergoed uit het basispakket. Het is een programma van twee jaar met begeleiding door een leefstijlcoach, gericht op voeding, beweging en gedrag. Ook hier is de druk groot om het bereik te vergroten en de kosten te beperken, en de verleiding is om dat te doen met lichtere, digitale varianten.
De nieuwe trials geven een argument om daar voorzichtig mee te zijn. Ze laten zien dat de inhoud van een programma zich prima laat kopiëren, maar de werking niet. Wie een programma afslankt tot de inhoud, houdt een programma over dat er op papier hetzelfde uitziet en in de praktijk weinig doet.
Voor leefstijlcoaches is dat een bevestiging van hun vak. Het gaat niet om het overdragen van informatie, maar om het begeleiden van een proces waarin iemand zelf gaat bewegen. Dat vraagt opleiding in gesprekstechnieken, kennis van gedragsverandering en het vermogen om een werkrelatie op te bouwen die lang genoeg duurt om gewoontes te laten ontstaan.
Voor artsen en praktijkondersteuners die verwijzen, is de les vergelijkbaar. Een verwijzing naar een app, een website of een folder is geen leefstijlinterventie. Een verwijzing naar een programma met persoonlijke, methodische begeleiding wel.
In de praktijk
Investeer in intensiteit en in de relatie, vooral aan het begin. Concreet betekent dat voor wie zelf begeleidt dat de eerste maanden het zwaartepunt horen te hebben, met regelmatige contactmomenten waarin niet alleen informatie wordt gedeeld maar ook samen wordt gekeken naar wat lukt en wat niet. Terugval hoort er vanaf het begin bij als onderwerp van gesprek, niet als iets wat je vermijdt.
Digitale middelen hebben een plek, maar als aanvulling. Een app kan helpen om te registreren, een video kan uitleg geven die de coach niet elke keer hoeft te herhalen. Het gesprek over wat dat betekent voor deze persoon, met dit leven, blijft het werk van de begeleider.
Voor de verwijzer betekent het vooral: vraag na wat er achter een programma zit. Hoeveel contactmomenten zijn er, wie geeft de begeleiding, en met welke opleiding? Dat zegt meer over de te verwachten werking dan de inhoud van het lesmateriaal.
Wat er nog niet bewezen is
Geen van beide studies vergeleek een lichte met een intensieve variant binnen dezelfde populatie, dus de conclusie dat intensiteit het verschil maakt, rust op de vergelijking met eerder onderzoek zoals het Diabetes Prevention Program. De deelnemers in POWER waren veteranen, voor 80 procent man, en de studie in New York had na het programma maar zes maanden follow-up, wat kort is voor een uitkomst als diabetes. Lichte programma’s kunnen ook een plek hebben voor mensen die anders helemaal geen begeleiding krijgen, en het kleine effect per persoon kan op populatieniveau nog iets betekenen. Wat de twee trials wel laten zien, is dat bewezen inhoud zonder de intensiteit en de begeleider van het origineel in de dagelijkse praktijk weinig oplevert.
Bronnen
Donovan LM, McDowell JA, Maskey P, et al. Pragmatic trial of a self-directed intervention for weight loss in obstructive sleep apnea (POWER). Am J Respir Crit Care Med. 2026. https://doi.org/10.1093/ajrccm/aamag574
Schwartz MD, Hu J, Sherman SE, et al. Community health worker intervention to prevent incident type 2 diabetes: a cluster randomized trial. PLoS One. 2026, 21(10): e0361464. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0361464
E-cigarettes with and without behavioral support for smoking cessation. NEJM Evid. 2026. https://doi.org/10.1056/EVIDoa2600065
Knowler WC, Barrett-Connor E, Fowler SE, et al. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. N Engl J Med. 2002, 346(6): 393-403. https://doi.org/10.1056/NEJMoa012512
