Het stuk van Rosanne Hertzberger en Guido Camps brengt een belangrijk en goed onderbouwd punt over de tendens dat Nederlanders minder vaak diabetes type 2 krijgen. De cijfers van Nivel kloppen. Het aantal nieuwe diagnoses daalde van 83.900 in 2011 naar 48.200 in 2019, een niveau waarop het sindsdien grotendeels stabiel bleef (ook in 2022 zo’n 48.200). De sterkste daling viel tussen 2011 en 2014. Dezelfde ombuiging tekent zich af in Duitsland, Zwitserland, Frankrijk en de Verenigde Staten. Dat verdient meer aandacht dan het krijgt, en het doembeeld van de tsunami is aan herijking toe. Maar er zit een addertje onder het gras, en dat zit precies in het woord metabool waar de auteurs zelf op stuiten. Diabetes type 2 is niet de ziekte op zichzelf, het is één zichtbare uitkomst van een dieper liggend probleem van metabole ontregeling. Metabole ontregeling of metabole disfunctie is de combinatie van insulineresistentie en laaggradige ontsteking. Dat de diabetesdiagnose minder vaak valt, betekent niet dat die onderliggende ontregeling op zijn retour is. De cijfers wijzen eerder de andere kant op.
Metabole schade verschuift
De auteurs constateren zelf dat ons gewicht blijft stijgen terwijl diabetes niet meestijgt. Zij trekken daaruit de conclusie dat de band tussen overgewicht en diabetes misschien zwakker is dan gedacht. Een andere lezing is minstens zo plausibel. De metabole schade verdwijnt niet, ze verschuift. Naar andere organen, andere diagnoses en jongere leeftijden. Het overgewicht zelf is daar het eerste teken van. Meer dan de helft van de volwassenen heeft overgewicht. En het aandeel met obesitas blijft stijgen ook al lijkt het totale percentage te stabiliseren. De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024 van het RIVM verwacht dat overgewicht doorgroeit tot 64 procent in 2050, met de sterkste toename onder jongeren. De druk op het metabole systeem neemt dus toe, niet af.
De ziektelast verschuift
De ziektelast verschuift naar vele andere leefstijlgerelateerde aandoeningen die wél toenemen en die allemaal teruggrijpen op dezelfde insulineresistentie en sluimerende ontsteking. Het duidelijkste voorbeeld is leververvetting. Dit is sinds 2023 niet voor niets herdoopt tot MASLD: metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease. De naam geeft al aan dat dit metabole disfunctie is die zichtbaar wordt gemaakt in de lever. Ruwweg één op de vier tot vijf volwassen Nederlanders heeft er enige vorm van, meer dan vier miljoen mensen, en het overgrote deel weet het niet. MASLD is een stille aanjager van hart- en vaatziekten, diabetes en uiteindelijk leverkanker. En anders dan diabetes komt het juist steeds vaker bij kinderen en jongeren voor. Datzelfde patroon zien we bij kanker op jonge leeftijd. Darmkanker bij mensen onder de vijftig stijgt sinds de jaren negentig in de Verenigde Staten en diverse andere rijke landen, terwijl darmkanker op oudere leeftijd juist daalt. Onderzoekers wijzen daarbij nadrukkelijk naar hyperinsulinemie, verhoogde IGF-signalering en chronische laaggradige ontsteking, precies de kenmerken van metabole ontregeling. De ziekte die het Foodlog-stuk centraal stelt daalt dus, terwijl een aan dezelfde motor gekoppelde ziekte bij jongeren toeneemt.
Juist bij de jongeren wijst de naald de verkeerde kant op
De bron die het dalingsverhaal laat zien, geeft dit zelf ook aan. In diezelfde Nivel-publicatie over 2022 is de daling van de incidentie vooral een verhaal van 65-plussers. Bij jongeren gebeurt het tegenovergestelde. De prevalentie van diabetes type 2 steeg tussen 2016 en 2022 bij 10- tot 19-jarigen van 500 naar 1.400 personen, bijna een verdrievoudiging, en bij 20- tot 39-jarigen van 17.300 naar 23.200. Diabetes type 2 is geen ouderdomsziekte meer. Dat de gemiddelde diagnose minder vaak valt, verhult dat de aandoening bij de jongste groepen juist terrein wint.
De Nederlandse ziektelaststudie waarop het RIVM zijn toekomstverkenningen baseert, laat zien dat juist de metabool gekleurde aandoeningen de komende decennia het zwaarst gaan wegen. Kanker en hart- en vaatziekten blijven de grootste ziektelast veroorzaken, en richting 2040 nemen dementie en artrose sterk toe. De stijging van artrose en diabetes wordt in die studie expliciet gekoppeld aan de toename van overgewicht. Ook dementie wordt steeds vaker in verband gebracht met insulineresistentie in het brein. De diabetesdiagnose mag dan dalen, de bredere metabole ziektelast doet dat allerminst.
Het grote plaatje
Juist daarom is het waardevol dat Hertzberger en Camps de cijfers van het Diabetes Fonds onder de loep nemen. Een gezondheidsfonds heeft met die cijfers een ander doel dan het nuchter onderzoeken van oorzaken en gevolgen. Het wil, volkomen begrijpelijk, aandacht en middelen mobiliseren voor zijn eigen aandoening, en dat kleurt de communicatie. Het is geen verwijt, het is de aard van het beestje, maar het maakt dat het grote plaatje makkelijk uit beeld raakt. Door dat plaatje er weer bij te halen, doen de auteurs iets nuttigs. En dat plaatje reikt verder dan diabetes alleen. Eigenlijk zouden alle fondsen rond metabool gerelateerde aandoeningen, of het nu gaat om diabetes, reuma, kanker of hart- en vaatziekten, zich veel sterker op preventie mogen richten en de gedeelde metabole ontregeling mogen benoemen. Nu ligt de nadruk te vaak op het oplappen en medicaliseren van elke aandoening apart, terwijl insulineresistentie en laaggradige ontsteking onder een flink deel ervan dezelfde wortel vormen. Wie alleen de eigen tak bestrijdt, mist de stam.
Het risico van de boodschap ‘de tsunami is voorbij’ is namelijk dat we te vroeg juichen en de aandacht laten verslappen op precies het moment dat de schade onzichtbaarder en moeilijker behandelbaar wordt: in de lever, de vaten, het brein en op steeds jongere leeftijd. Een dalende diabetesincidentie kan heel goed samengaan met een stijgende metabole ziektelast. De daling zou bovendien deels een meeteffect kunnen zijn: ruimere inzet van metformine, statines en sinds kort de GLP-1-agonisten verlegt diagnoses en stelt ze uit, zonder dat de onderliggende fysiologie verbetert. De auteurs noemen die GLP-1-sprong vanaf 2023 zelf al.
Hun slotpleidooi is juist en verdient navolging: onderzoek welke complicaties met diabetes meedalen en welke met overgewicht blijven hangen. Ik zou daar één ding aan toevoegen. Laten we niet alleen de diabetesdiagnose volgen, maar de metabole gezondheid zelf: insulineresistentie, visceraal vet, leververvetting en laaggradige ontsteking. Dat is de werkelijke maat van hoe het met ons gaat. En dat lijkt, ook voor jongeren, de verkeerde kant op te gaan.
Yneke Kootstra
Bronnen
Hilderink HBM, Plasmans MHD, Poos MJJC, Eysink PED, Gijsen R. Dutch DALYs, current and future burden of disease in the Netherlands. Archives of Public Health 2020;78:85. De bijgevoegde RIVM-ziektelaststudie: kanker en hart- en vaatziekten als grootste ziektelast, sterke stijging van dementie en artrose richting 2040, en de koppeling van de toename van artrose en diabetes aan overgewicht.
Hertzberger R, Camps G. Is de diabetes-tsunami achterhaald? Foodlog, 27 juni 2026. Het artikel waarop deze reactie ingaat.
Nielen M, e.a. Diabetes mellitus type 1 en type 2 in Nederland: prevalentie en incidentie in 2022. Nivel, 2024. Incidentie type 2: 83.900 (2011), 48.200 (2019) en 48.200 (2022); sterkste daling 2011-2014. Prevalentie bij 10- tot 19-jarigen 500 (2016) naar 1.400 (2022) en bij 20- tot 39-jarigen 17.300 naar 23.200.
Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024, Trendscenario. Projectie dat overgewicht doorgroeit tot 64 procent in 2050, met de sterkste toename onder jongeren.
MDL Fonds en MASLD-NL. Steatotische leverziekte (MASLD/MASH). Meer dan vier miljoen volwassen Nederlanders met leververvetting als uiting van metabole disfunctie, in toenemende mate ook bij kinderen en jongeren.
Nature Reviews Endocrinology, 2025. Early-onset colorectal cancer as an emerging disease of metabolic dysregulation. Stijging van darmkanker onder de vijftig in rijke landen, gekoppeld aan insulineresistentie, hyperinsulinemie en chronische ontsteking.
Zhou B, e.a. Worldwide trends in diabetes prevalence and treatment from 1990 to 2022. The Lancet 2024;404:2077-2093. Internationale context van de diabetestrend.
De (huis)arts is bij uitstek de persoon die met deze aanvullende nascholing vrouwen kan informeren én begeleiden met kennis van zaken, voorlichting en doeltreffende leefstijlinterventies. De 3-daagse nascholing Vrouwen en Hormonen is dan ook een waardevolle module voor artsen en specialisten.
De leefstijlcoach is dé professional die met de intensieve 6-daagse opleiding tot Hormooncoach vrouwen kan informeren en begeleiden met effectieve leefstijlinterventies. Deze specialisatie, geaccrediteerd door de BLCN, richt zich specifiek op leefstijlcoaches die hun kennis willen uitbreiden. Er is een groeiende behoefte aan experts die vrouwen betrouwbare en relevante informatie kunnen geven over de impact van hormonale veranderingen op zowel fysieke als psychische klachten, en hen hierin deskundig kunnen ondersteunen.
In deze 1-daagse training leer je als leefstijlcoach hoe dopamine betrokken is bij motivatie, gewoontevorming, focus en beloningsgedrag. De training combineert kennisoverdracht, persoonlijke reflectie en praktische coachingstoepassing.
Deze training metabole gezondheid leert je in een dag alles over de fysiologie, pathologie en coaching van metabole disfunctie en de effectieve interventies.
