Moet de forensische psychiatrie ook naar hormonen kijken?
Psychiater Merel Boas vindt van wel. Jarenlang werkte psychiater Merel Boas in vrouwengevangenis Nieuwersluis. Nu ze meer weet over de invloed van hormonen op gedrag, kijkt ze anders terug. ‘Als we rekening willen houden met alle factoren die het functioneren van vrouwen kunnen beïnvloeden, mogen we hormonen niet onbesproken laten.’
Merel heeft expertise in de forensische psychiatrie en de neuropsychiatrie. In de Volkskrant schreef ze eerder dat het label ‘aanstelleritis’ bij onbegrepen klachten de zorg meer kwaad dan goed doet. Begin september pleitte ze voor een medisch specialist vrouwengeneeskunde: zolang artsen te weinig weten van vrouwelijke hormonen, blijven klachten onbegrepen. Om die hormonale blik ook in haar eigen vak toe te passen, volgde ze de nascholing Vrouwen en Hormonen voor artsen bij de Academie Coaching en Leefstijl.
Hoe zie je nu terug op je tijd in Nieuwersluis?
‘Ik werkte er ongeveer vijf jaar als psychiater. Dat is al een hele tijd geleden, maar ik zou nu anders kijken. Ik zag veel kwetsbare vrouwen, vaak met meerdere problemen tegelijk, en slaapklachten kwamen veel voor. Maar ik kan me niet herinneren dat ik ooit aan hormoonsuppletie heb gedacht, en daarmee heb ik vrouwen vast tekort gedaan.
We weten nu dat stemming en gedrag, zoals impulsiviteit, door de cyclus heen wisselen door hormoonveranderingen. Dat vraagt volgens mij ook om een scherpere, of in elk geval kritischere blik op delictgedrag, en dat zou ik graag onderzoeken. Je kunt je immers afvragen hoe het komt dat een vrouw tussen de 40 en 60, die al jaren in een moeilijke relatie zit en nooit eerder agressief is geweest, er plots toe komt iets desastreus te doen. In mijn opleiding tot rapporteur leerde ik: komt iemand pas laat in het leven voor het eerst in aanraking met het strafrecht, wees dan alert op een mogelijke rol van organiciteit: een lichamelijke oorzaak in de hersenen, zoals beginnende dementie of hersenletsel. Ik zou daar de hormonen aan willen toevoegen.
Hormonen verklaren natuurlijk niet alles, maar het is een factor die we niet weg kunnen laten. Als hormoonspiegels in de perimenopauze schommelen en uiteindelijk dalen, kunnen vrouwen gevoeliger worden voor stress, soms minder grip krijgen op hun impulsen en slechter slapen. Je kunt je afvragen of ze met hun gewone stressgevoeligheid, van vóór die hormonale veranderingen, ook plots de controle zouden hebben verloren.
Daarom vind ik dat psychiaters, en eigenlijk alle hulpverleners, standaard een hormonale anamnese zouden moeten afnemen. Bewogen klachten eerder mee met de cyclus? Hoe zagen die klachten eruit? En in welke fase van de cyclus speelden ze?’
Hoe kan het dat psychiaters die mogelijke invloed missen?
‘Omdat we te weinig weten van de invloed van hormonen op het gedrag van vrouwen. En als je iets niet kent, herken je het niet. Ons brein is een goede patronenherkenner en meestal helpt dat, maar het gaat mis als er nog geen duidelijk klachtenpatroon bekend is, of als je strandt bij je eerste indruk. Je denkt dan een variatie te zien op de labels die je kent, terwijl je eigenlijk naar iets anders kijkt. We spreken soms van vage klachten, maar de klachten zijn niet vaag: we herkennen alleen het patroon niet.
Ik lees al jaren rapporten mee die collega-psychiaters voor het strafrecht schrijven, en daar heb ik veel van geleerd. Ook heb ik in detentie vrouwen gezien van wie me nooit helemaal duidelijk werd hoe ze plots tot zo’n ernstig delict waren gekomen. Misschien vergis ik me, maar soms meen ik in die rapporten de worsteling van de psychiater terug te lezen: bij welke classificatie passen de klachten nu het best? Als een jas die net niet helemaal past. Daar vraag ik dan naar, bijvoorbeeld bij depressie of borderline, als iemands klachten daar niet helemaal aan lijken te voldoen. Tijdens mijn opleiding tot psychiater hoorde ik nog: als iemand veel soorten psychofarmaca gebruikt, dan heeft diegene een borderline persoonlijkheidsstoornis. Later hoorde ik: al die medicatie reflecteert de wanhoop van de artsen. Dat laatste is een betere manier van kijken, want dan ga je heroverwegen wat er aan de hand kan zijn.
Met ‘stress’ gebeurt ook iets vreemds. Bij begrepen klachten wordt stress in de spreekkamer terloops genoemd, als iets waar je ‘toch ook even’ aandacht aan moet schenken. Bij onbegrepen klachten wordt stress plots de enige, allesomvattende oorzaak. Vrouwen met chronische pijn worden bijvoorbeeld vaker naar de psycholoog verwezen, met stress als uitleg, terwijl mannen dat advies niet krijgen. Maar stress staat rond de overgang niet op zichzelf: als hormonen schommelen en dalen, neemt de stressgevoeligheid juist toe.
Vrouwen die al kwetsbaar zijn, bijvoorbeeld door complex trauma, autistische trekken of ADHD, lopen in de perimenopauze extra risico op angst, somberheid en spanning. Wie dan ook nog maandenlang slecht slaapt, raakt uitgeput, met hersenen die niet herstellen. Zo leidt het missen van hormonale klachten tot een grotere kans op depressie en meer psychiatrische comorbiditeit.’
Je herkende de perimenopauze bij jezelf aanvankelijk ook niet.
‘Ik had met vriendinnen gegeten en iedereen vertelde over haar klachten en klachtjes. Ik dacht nog: heerlijk, ik merk helemaal niks. Maar tijdens een bloedhete nacht lag ik in een slaapkamer met airco, en toch had ik het heel heet. Ineens dacht ik: dit moeten opvliegers zijn.
Ik viel uit van mijn werk, ik denk deels ook door mijn hormonen. Pas toen ik goed was ingesteld op hormoontherapie, merkte ik wat ik allemaal níét had herkend. Mijn gewrichtsklachten verdwenen en mijn haar viel niet meer uit. Ook de hoofdpijn werd minder, terwijl ik die had toegeschreven aan het overlijden van een goede vriendin. Allemaal losse klachten, dacht ik, en veel ervan schreef ik toe aan stress. Dat klopte ook wel, stress was een factor. Maar het was niet het hele verhaal: stress interfereert met hormonen.
Ik herkende het dus zelf ook niet, terwijl ik arts ben. Als vrouwen hun eigen klachten niet herkennen, zijn ze afhankelijk van hun huisarts. Mijn huisarts nam me gelukkig serieus, maar schreef eerst een middel voor dat qua risico niet het meest geschikt was, en de bedrijfsarts kende de namen van de hormonen die ik gebruikte niet. Je moet als vrouw dus maar het geluk hebben dat je een arts treft die met een hormonale blik naar je kijkt.’
Wanneer ben je zelf met die andere blik gaan kijken?
‘Dat begon toen ik als psychiater in de zorg voor mensen met hersenletsel ging werken. Op een van mijn eerste dagen vond ik een patiënt wat hypomaan overkomen. De psycholoog nuanceerde dat: óf ze is door haar hersenletsel minder geremd. Toen besefte ik hoe makkelijk je naar vertrouwde verklaringen grijpt, en hoeveel een kijkje in de keuken van een andere discipline oplevert. De neurocognitieve klachten bij hersenletsel lijken bovendien veel op die bij een tekort aan hormonen, of zijn misschien deels hetzelfde.
In het kader van mijn re-integratie heb ik een tijd meegelopen bij Karmenta met gynaecoloog en leefstijlarts Liselotte Robbe. Ik heb zoveel van haar geleerd; wat mij betreft is zij een Held Zonder Cape. We zagen vrouwen met klachten die ik als psychiater ook had kunnen zien: slecht slapen, gespannen, niet lekker in hun vel. Als psychiater zou ik me misschien in eerste instantie vooral op verbetering van de slaap hebben gericht, en op wat ik daarvoor kon voorschrijven. Of ik had in ernstiger gevallen aan een depressie gedacht. Maar Liselotte zei dan: oké, we starten met hormonen. Eigenlijk zou je daar eerst naar moeten kijken.’
Wat bracht de nascholing Vrouwen en Hormonen je?
‘Meekijken had mijn ogen geopend, maar ik wilde gedegen kennis, en tijdens de spreekuren was er niet altijd tijd om vragen te stellen. Ik vond het belangrijk om het echt te begrijpen, zodat ik die kennis mee kon nemen naar mijn eigen werkveld, de forensische psychiatrie. Daarom volgde ik de nascholing Vrouwen en Hormonen voor artsen, waar Liselotte docent is.
Het onderwerp is behoorlijk complex, alleen al omdat de klachten per vrouw sterk verschillen, en daarmee ook de aangrijpingspunten voor behandeling. Liselotte legt heel goed uit wat wel en niet wetenschappelijk bewezen is, nu we ook nog veel niet weten, en ze vertelt wat haar eigen ervaring en expert opinion in de behandeling is. Bovendien gaat de nascholing verder dan de perimenopauze: mijn kennis is ook verdiept op onderwerpen waar ik weinig van wist, zoals PMDD en endometriose. Liselotte zorgt ervoor dat je goed begrijpt welke mogelijkheden je als hulpverlener hebt als vrouwen met klachten komen.’
Wat doe je nu met die kennis over hormonen?
‘Ik vind het erg belangrijk om hormonen binnen de psychiatrie op de kaart te zetten, voor zover ik daar invloed op heb. In het eerste overleg na mijn terugkeer hield ik meteen een presentatie over hormonen voor mijn collega-psychiaters. Die presentatie ga ik ook houden in Nieuwersluis en Ter Peel, twee gevangenissen voor vrouwen. Daarnaast schreef ik twee opiniestukken voor de Volkskrant en ben ik op LinkedIn erg actief.
Maar er moet meer gebeuren. Als hormonale klachten zoveel vrouwen kunnen treffen, kun je bijscholing niet aan individuele artsen overlaten. Ik ben geen voorstander van sturing, maar deze kennislacune kunnen we ons niet permitteren. Mijn pleidooi voor een specialist vrouwengeneeskunde ontstond dan ook niet uit idealisme, maar uit de vraag welke problematiek complex en tijdrovend is. Die tijd hebben huisartsen niet, terwijl hun positie als poortwachter cruciaal is: druk die bij de huisarts te veel is, werkt door in de hele keten. Maar dat geldt ook voor verlichting van die druk. Een specialist is dus win-win, voor huisarts en patiënt, als aanvulling op de goede initiatieven van gedreven dokters die al transdisciplinair kijken.
Er staat veel op het spel. Vrouwen die in deze periode uitgeput raken, gaan minder werken of vallen uit. Of ze nemen rigoureuze beslissingen die misschien niet nodig zijn, over hun werk, over hun relatie. In de zorg en de rechtspraak werken veel vrouwen die hartstikke goed werk doen en die we nu te veel in de steek laten. In 2024 was al 63 procent van de huisartsen vrouw, en dat aandeel groeit. Als zij uitvallen, raakt dat de zorg zelf, en verlies je maatschappelijke kracht, nog los van alle persoonlijke verliezen. Het gaat dus niet om klachtjes, maar om problemen die levens ontwrichten.
En wat iedere zorgverlener nu al kan doen? Gewoon oprecht luisteren en doorvragen.’
Enkele uitspraken in dit interview zijn ontleend aan Merels opiniestuk in de Volkskrant van 28 juli 2026 en aan haar posts op LinkedIn.
Interview: Susanne de Joode
Verder lezen
- Waarom artsen zo weinig weten over vrouwen en hormonen (Liselotte Robbe)
- Cardioloog Tabita Valentijn: ‘Mijn patiënten én collega’s hebben baat bij nascholing Vrouwen en Hormonen’
- Fysiotherapeut Jan Bout: ‘Hormooncoaching is een gat in de markt’
- Ben je leefstijlcoach? Liselotte Robbe geeft 6 redenen om de opleiding Hormooncoach te volgen