Drie nieuwe studies over ultrabewerkt eten, eetpatronen en dieetscores wijzen dezelfde kant op: wat iemand feitelijk eet, zegt meer dan het etiket of de score
In het kort
- In een Amerikaanse studie onder 6.525 volwassenen hing ultrabewerkt eten van lage voedingskwaliteit samen met een hogere BMI, een grotere middelomtrek, meer insuline en een hogere CRP, ultrabewerkt eten van goede kwaliteit niet. Het eerste type leverde gemiddeld 48% van de energie, het tweede 6%.
- De onderzoekers zien daarin steun voor beleid en richtlijnen die op voedingskwaliteit sturen. Een analyse bij 87.162 deelnemers van de UK Biobank laat zien dat eetpatronen op het niveau van concrete producten het risico op diabetes, nierziekte en hartziekte beter voorspellen dan een dieetscore.
Het woord ultrabewerkt is in een paar jaar een vast onderdeel geworden van het voedingsgesprek. Cliënten vragen ernaar, artsen gebruiken het als vuistregel en op social media is ultrabewerkt eten de scheidslijn tussen goed en fout. Drie publicaties van de afgelopen weken schuiven die vuistregel een stukje op. Ze wijzen erop dat het label ultrabewerkt niet alles zegt.
Ultrabewerkt is niet één categorie
Amerikaanse onderzoekers keken in de NHANES-data van 2017 tot 2020 naar 6.525 volwassenen, bij wie twee keer was uitgevraagd wat ze de afgelopen 24 uur hadden gegeten. Ze deelden alle producten in volgens de NOVA-indeling, van onbewerkt tot ultrabewerkt. Daarnaast beoordeelden ze elk product op voedingskwaliteit, met gevalideerde criteria voor toegevoegde suiker, natrium, geraffineerd graan, de verhouding tussen koolhydraten en vezel, verzadigd en totaal vet, en alcohol. Zo ontstonden binnen elke NOVA-groep twee soorten: producten die je beter matig eet en producten waarvoor dat niet geldt.

Op deze site schreven we eerder dat ultrabewerkt eten aankomt bij het brein. Die mechanismen blijven staan. De nieuwe analyse voegt eraan toe dat de ongunstige verbanden vooral te zien zijn bij een bepaald soort ultrabewerkt eten, en minder bij de bewerking als zodanig.
Wat een score wegpoetst
Een tweede studie, een preprint van onderzoekers van de Icahn School of Medicine in New York en de Universiteit van Kopenhagen, pakt hetzelfde probleem aan vanaf de andere kant. Een dieetkwaliteitsscore geeft punten voor hoe goed iemand een richtlijn of eetpatroon volgt en telt die op tot één getal. Deze studie gebruikte de Alternative Healthy Eating Index (AHEI) en een score voor het mediterrane eetpatroon (aMED). In Nederland is de DHD-index een vergelijkbare maat. Twee mensen met dezelfde score kunnen heel verschillend eten.
De onderzoekers analyseerden de inname van 148 afzonderlijke producten en dranken bij 87.162 deelnemers van de UK Biobank, die mediaan 9,4 jaar werden gevolgd. Met een statistische techniek die terugkerende combinaties in het eten opspoort, vonden ze acht stabiele eetpatronen. Een patroon met veel suiker en bewerkte producten ging samen met een 19% hoger risico op diabetes type 2 en een 15% hoger risico op chronische nierziekte. Een patroon met veel plantaardig eten en vis ging samen met een 10% lager risico op nierziekte. Een patroon met kaas en volkoren graan hing samen met een 6% lager risico op coronaire hartziekte.
Daarna voegden de onderzoekers aan een rekenmodel dat de kans op ziekte schat ofwel een dieetscore, ofwel de acht eetpatronen toe. Met de eetpatronen schatte het model de kans vaker in de goede richting in: hoger bij wie later ziek werd, lager bij wie gezond bleef. Die netto verbetering, in vaktermen de net reclassification improvement, lag tussen 0,08 en 0,16, het hoogst bij diabetes type 2. Een dieetscore bovenop de eetpatronen voegde vrijwel niets toe.
Het mechanisme: wat er in het product zit
Waarom zou de kwaliteit van een product zwaarder wegen dan de bewerking? De criteria van de Amerikaanse studie wijzen naar suiker en vezel. Toegevoegde suiker en geraffineerd graan zonder vezel worden snel opgenomen en geven een hoge glucosepiek. De alvleesklier antwoordt met veel insuline. Gebeurt dat de hele dag door, dan blijft de insuline volgens deze hypothese hoog, wordt vetopslag bevorderd en raken spier en lever minder gevoelig voor insuline. De hogere nuchtere insuline in de groep die veel van dit eten at, past bij dat beeld. Een hoge verhouding tussen koolhydraten en vezel betekent bovendien dat de darmbacteriën weinig te verwerken krijgen, terwijl vezel juist hun belangrijkste brandstof is. De korteketenvetzuren die zij uit vezel maken, dempen vermoedelijk laaggradige ontsteking. De hogere CRP sluit daarop aan.
De preprint geeft een tweede schakel. In het bloed van mensen met het suiker- en bewerkte patroon zaten minder omega-3-vetzuren, bij het patroon met plantaardig eten en vis juist meer meervoudig onverzadigde vetzuren. Het vetzuurprofiel in het bloed weerspiegelt zo wat iemand eet, en kan doorwerken in ontstekingsprocessen en in de vaatwand. Een etiket als ultrabewerkt ziet geen verschil tussen een frisdrank en een pak ongezoete sojadrink, de stofwisseling wel.
Geen winnend dieet
De derde studie, een meta-analyse van gerandomiseerde trials in Obesity Reviews, vergeleek het mediterrane dieet, het DASH-dieet en plantaardig eten bij mensen met obesitas, diabetes type 2 of beide. Voor DASH waren te weinig geschikte trials om mee te rekenen. Geen van de patronen verlaagde het gewicht of de BMI duidelijk meer dan de controlediëten. Plantaardig eten verlaagde de nuchtere glucose met gemiddeld 0,24 mmol/L meer dan de controlediëten, voor HbA1c en cholesterol waren de verschillen niet significant. De auteurs concluderen dat het mediterrane dieet en plantaardig eten kunnen helpen, en dat het huidige bewijs niet laat zien dat één patroon beter is dan de andere.
Naast de andere twee studies wijst dit erop dat ook een dieet met een naam vooral een label is. De diëten delen een paar onderdelen: meer groente, peulvruchten en vezel, minder snel opneembare suiker en meer onverzadigd vet. Die sluiten aan bij wat de eerste twee studies als gunstig aanwijzen.
Wat dit betekent voor leefstijlcoach en leefstijlarts
Voor de coach betekent dit weer een handvat om de kwaliteit van het eetpatroon te bespreken. Dat sluit aan bij wat we eerder schreven over waarom kies volkoren te grof advies is. Wil je meer weten over het effect van voeding op glucose, insuline en laaggradige ontsteking, kijk dan ook naar de training metabole gezondheid.
Effectief is vooral samen kijken naar de producten die vaak terugkomen, het ontbijt, de lunch en de tussendoortjes. Een ultrabewerkt product met veel vezel en weinig suiker hoeft niet weg. Een onbewerkt ogend product met veel suiker, zoals vruchtensap of honing in grote hoeveelheden kan juist beter geschrapt worden. Zoek het patroon dat iemand kan volhouden in plaats van het dieet met de beste naam.
Over het bewijs
De Amerikaanse studie is een momentopname en laat geen oorzaak en gevolg zien. Mensen die veel ultrabewerkt eten van lage kwaliteit eten, kunnen ook op andere punten verschillen. De analyse van de UK Biobank is observationeel en een preprint die nog niet door collega’s is beoordeeld, en de voeding is daarin op een beperkt aantal momenten uitgevraagd. De winst in voorspelkracht is in absolute zin klein: de C-index, een maat voor hoe goed een model zieken van gezonden onderscheidt, steeg met hooguit 0,005. De meta-analyse bundelt vooral studies van matige tot slechte kwaliteit, vergelijkt de diëten alleen indirect en komt uit op een lage tot zeer lage zekerheid. Directe vergelijkingen tussen ultrabewerkt eten van goede en slechte kwaliteit in een gerandomiseerde trial ontbreken nog. Wat er wel ligt, zijn drie onafhankelijke analyses die het voedingsgesprek terugbrengen naar het concrete product.
Bronnen: Nansel TR e.a., Cross-sectional associations of ultra-processed food intake with cardiometabolic risk differ by nutritional quality, Am J Clin Nutr 2026, PMID 43014519, https://doi.org/10.1016/j.ajcnut.2026.101626. Kittrell HD e.a., Food-level dietary factors reveal cardiometabolic risk hidden by diet quality scores, medRxiv preprint 2026, https://doi.org/10.64898/2026.11.10.26367678. Ribeiro FM e.a., Systematic review and meta-analysis reveal the strength of Mediterranean, DASH, and plant-based diets in diabesity, Obes Rev 2026, PMID 43001001, https://doi.org/10.1111/obr.70249.