Mensen met slapeloosheid lijken angst lastiger af te leren, laat nieuw onderzoek zien. Dat verklaart waarom slapen soms niet lukt als je het te graag wilt, en waarom gedragstherapie werkt. Met een mooie uitleg over hoe hersenen angst ‘afleren’.
Slapeloosheid wordt meestal besproken als een tekort: te weinig uren, te weinig diepe slaap, te weinig herstel. Maar wie met slechte slapers werkt, ziet vaak iets anders. Niet het lichaam dat niet kan slapen, maar een systeem dat in de nacht blijft waken. Nieuw onderzoek uit New York en Boston geeft die waarneming een fysiologische basis. Mensen met slapeloosheid lijken minder goed af te leren dat een signaal van gevaar inmiddels veilig is. Dat verschuift de vraag van hoe je meer slaap krijgt naar hoe je een alarm laat uitgaan.
Een beeld, een schok en het afleren daarvan
Tianyu Hwang, Saman Khazaei en Rose Faghih van de Tandon School of Engineering van New York University analyseerden samen met Edward Pace-Schott en Ryan Bottary van Massachusetts General Hospital en Harvard Medical School gegevens van 24 volwassenen met een insomniastoornis en 24 goede slapers. In beide groepen 18 vrouwen en 6 mannen, zonder psychiatrische aandoening of slaapmedicatie. Het onderzoek verscheen op 14 oktober 2026 in PLOS Mental Health.
De deelnemers lagen in een MRI-scanner en doorliepen een klassieke procedure van angstconditionering. Eerst werd een gekleurd beeld gekoppeld aan een lichte elektrische schok, waarvan iedereen zelf de sterkte koos. Daarna verscheen hetzelfde beeld zonder schok, zodat het lichaam kon leren dat het signaal geen gevaar meer betekende. Een dag later volgde een test of dat afleren was blijven hangen.
Tijdens alle fasen werd de huidgeleiding gemeten, de kleine veranderingen in zweetactiviteit die het sympathische zenuwstelsel verraden. De onderzoekers schatten daaruit met een rekenmodel het niveau van lichamelijke opwinding. Het verschil met eerder werk zit in dat model. Het keek niet alleen naar de korte pieken in zweetactiviteit, maar ook naar het trage basisniveau eronder, de tonische component.
Het mechanisme: twee geheugens die concurreren
Om de uitkomst te begrijpen helpt het om te weten wat afleren eigenlijk is. Een angstgeheugen wordt bij afleren niet gewist. Het brein legt een tweede, nieuw geheugen aan: dit signaal is nu veilig. Die twee geheugens bestaan naast elkaar en concurreren bij elke volgende ontmoeting met het signaal. Wint het veiligheidsgeheugen, dan blijft het lichaam rustig. Wint het oude angstgeheugen, dan schiet het alarm weer aan.
In de hersenen loopt die wedstrijd tussen de amygdala, die alarm slaat, en de prefrontale cortex, die het veiligheidssignaal levert en de amygdala afremt. Eerder hersenscanonderzoek liet al zien dat de gebieden die afleren ondersteunen bij mensen met slapeloosheid later op gang komen. De nieuwe studie voegt daar de lichamelijke kant aan toe.
Bij goede slapers daalde de opwinding licht zodra de schokken wegvielen. Bij mensen met slapeloosheid steeg die juist. De kans op hoge opwinding nam van conditionering naar afleren duidelijk sterker toe in de insomniagroep (p=0,024, effectgrootte r=0,51). Bij de test een dag later lag de gemiddelde opwinding in de insomniagroep hoger, met een middelgroot effect dat net niet significant was (p=0,072). Belangrijk: deze verschillen verschenen alleen in het model met het trage basisniveau. Het eenvoudige model, dat alleen naar pieken keek, zag niets.
Dat laatste detail zegt veel. Het wijst op een verhoogd basisniveau van opwinding dat langer aanhoudt, eerder dan op heftige schrikreacties. Dat past bij het hyperarousal-model van slapeloosheid: een lichaam en brein die ook overdag en ‘s avonds een tikje te hoog staan afgesteld.
Van de proefopstelling naar de slaapkamer
In de slaapkamer gebeurt iets vergelijkbaars. Wie een paar weken slecht slaapt, koppelt het bed, het donker en het tijdstip aan wakker liggen, piekeren en frustratie. Het bed wordt zo een geconditioneerd signaal voor alertheid. Ook als de oorspronkelijke aanleiding, een periode van stress of een ziekte, allang voorbij is, blijft dat signaal werken. Zoals een cliënt die zegt dat hij op de bank in slaap valt maar klaarwakker wordt zodra hij in bed stapt.
Daarbij komt de angst voor de nacht zelf. Wie bang is dat een slechte nacht de volgende dag verpest, ervaart dat vaak als feit, ook op dagen die prima verlopen. Als het afleren van zo’n verwachting stroever gaat, blijft het alarm staan. En hoe harder iemand probeert te slapen, hoe meer opwinding dat oplevert. Slapen gaat over loslaten, en dat loopt hier juist vast.
Waarom gedrag werkt en middelen tekortschieten
Deze kijk verklaart waarom cognitieve gedragstherapie bij insomnie de eerste behandeling is. De kern ervan is afleren. Uit bed gaan als je niet slaapt en pas terugkeren als je slaperig bent, herstelt de koppeling tussen bed en slaap. Slaaprestrictie bouwt slaapdruk op, zodat het lichaam de nacht weer als veilig gaat ervaren. Het ombuigen van gedachten over de gevolgen van een slechte nacht verzwakt het oude angstgeheugen. Een meta-analyse van twintig jaar onderzoek naar het online programma SHUTi, 25 studies met 14.166 deelnemers, liet een daling van minstens 8 punten op de Insomnia Severity Index zien, met effecten die tot twaalf maanden aanhielden.
Een slaapmiddel grijpt niet aan op dat leerproces. Een Cochrane-review naar medicinale cannabis bij slapeloosheid vond negen gerandomiseerde studies, de meeste kleiner dan 50 deelnemers. Mensen sliepen gemiddeld ongeveer 8 minuten langer, met een onzekerheid van 23 minuten korter tot 38 minuten langer. Annemieke van Straten, hoogleraar klinische psychologie aan de VU, tegen Scientias:
“Ik zou ze niet aanraden om allerlei middeltjes te gaan uitproberen waarvan de werkzaamheid niet is aangetoond.”
Langdurig gebruik pakt mogelijk zelfs ongunstig uit. In het Amerikaanse CARDIA-cohort, 1.266 mensen gevolgd over 35 jaar, lagen recente cannabisgebruikers ruim drie keer zo vaak lang wakker na het inslapen als nooit-gebruikers, terwijl ze hun eigen slaap niet slechter beoordeelden.
Wat dit betekent voor leefstijlcoaches en leefstijlartsen
Voor de praktijk verschuift het doel. Het gaat er niet om de cliënt meer slaap te bezorgen, maar om het alarm stap voor stap te laten uitgaan. Dat betekent minder strijd in bed, niet langer liggen om in te halen, een vaste tijd om op te staan en het bed alleen voor slaap. Het betekent ook aandacht voor de dag: ontspanning, beweging en het bewust afronden van de dag verlagen het basisniveau van opwinding waar deze studie op wijst. En het betekent geduld, omdat een veiligheidsgeheugen herhaling nodig heeft voordat het wint.
Wie hier als leefstijlcoach of leefstijlarts mee aan de slag wil, leert in de 3-daagse training Slaapcoach van met GZ-psycholoog Annemarie Persyn hoe je deze interventies uitlegt en cliënten erin begeleidt.
Het harde bewijs voor het mechanisme is nog smal. De studie in PLOS Mental Health is klein, en na het uitsluiten van onbruikbare metingen bleven in sommige fasen maar elf mensen met slapeloosheid over. Een deel van de verschillen was middelgroot maar niet significant, en de auteurs presenteren hun werk zelf als een eerste test van een meetmethode die in grotere groepen bevestigd moet worden. Bovendien waren mensen met angst of somberheid uitgesloten, terwijl slapeloosheid in de praktijk vaak samen met die klachten voorkomt. Wat er wel ligt, is een fysiologisch spoor dat aansluit bij wat behandelaars al jaren zien en bij waarom gedragstherapie bij slapeloosheid werkt.
Bronnen: Hwang T, Khazaei S, Pace-Schott EF, Bottary R, Faghih RT. Disrupted fear regulation in insomnia disorder revealed by arousal estimation from skin conductance. PLOS Mental Health 2026, 3(10):e0000720. https://doi.org/10.1371/journal.pmen.0000720
Medical cannabis for the treatment of insomnia. Cochrane Database of Systematic Reviews 2026. https://doi.org/10.1002/14651858.CD016216.pub2
Sleep Healthy Using the Internet: a meta-analysis of twenty years of research on a digital cognitive behavioral therapy for insomnia program. Sleep 2026. https://doi.org/10.1093/sleep/zsag264
Recent and cumulative cannabis use and sleep in middle-aged adults. JAMA Network Open 2026. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2026.38303
Scientias, Waarom blijft angst bij mensen met slapeloosheid langer hangen? Hun zweet geeft een hint, 15 oktober 2026. Scientias, Helpt cannabis tegen slapeloosheid? Na 9 studies weten onderzoekers het nog altijd niet, oktober 2026.